“Risk-free” trade? Calendar Spread चे 6 लपलेले धोके

डॉ. संतोष सूर्यवंशी
11 November 2026 · १० मिनिटे वाचन

BAZAARBULL · FUTURES शिक्षण

Calendar Spread म्हणजे काय? दोन expiry मधल्या फरकाचा व्यापार

30 ऑक्टोबर 2026 · डॉ. संतोष सूर्यवंशी · वाचन वेळ 15 मिनिटं · Cost of carry calculator · Spread Lab (mean ± SD) · Buy/Sell spread game

🤔 एकाच कंपनीचा शेअर, एकाच दिवशी, एकाच वेळी. तरी नोव्हेंबरच्या futures चा भाव ₹800 आणि डिसेंबरच्या futures चा ₹804! हा ₹4 चा फरक कुठून आला? आणि काही traders फक्त या फरकावरच trade का करतात?

या प्रश्नाचं उत्तर आहे Calendar Spread. यात तुम्ही बाजार वर जाईल की खाली, यावर पैज लावत नाही. एकाच शेअरचे दोन वेगवेगळ्या महिन्यांचे futures, एक घ्यायचा आणि एक विकायचा. नफा किंवा तोटा होतो तो दोन्हींमधल्या फरकात (spread मध्ये) झालेल्या बदलातून. Risk कमी, म्हणून नफाही छोटा. पण नियम स्पष्ट असले तर ही एक शिस्तबद्ध Trading System बनू शकते. चला, गुळाच्या बाजारापासून Excel च्या mean आणि standard deviation पर्यंत, Calendar Spread सोप्या मराठीत समजून घेऊया.

Calendar Spread समजण्याआधी: आजचे महत्त्वाचे आकडे

RBI repo rate (cost of carry चा पाया)5.50%7 ऑक्टोबर 2026 · 25 bps वाढ

Expiry दिवशी calendar spread margin सवलतबंदIndex: फेब्रुवारी 2025 · Stock futures: 5 मे 2026 पासून

F&O मध्ये तोटा झालेले individual traders91%FY25 · SEBI अभ्यास

स्रोत: GKToday (RBI) [1]; Angel One News, Zerodha Z-Connect [2][3]; Business Standard [4]

➡️ व्याजदर वाढला की पुढच्या महिन्याच्या futures चा भाव आणि दोन expiry मधला “योग्य” फरकही थोडा वाढतो. आणि expiry दिवशी margin सवलत गेल्यामुळे Calendar Spread करणाऱ्याला त्या दिवशी जास्त भांडवल लागू शकतं. म्हणून हे दोन्ही आकडे महत्त्वाचे.

🫙 गुळाच्या बाजारातून Calendar Spread

कोल्हापूरच्या गूळ मार्केटचा विचार करा. आज एक व्यापारी म्हणतो: “आजच गूळ घेतलास तर ₹4,000 क्विंटल. पण तीन महिन्यांनी डिलिव्हरी हवी असेल तर ₹4,090.” हे ₹90 जास्त का? कारण तीन महिने गूळ गोदामात ठेवायचं भाडं, आणि अडकलेल्या पैशांवरचं व्याज. याला म्हणतात cost of carry.

Futures मध्येही हेच, आणि इथूनच Calendar Spread ची कल्पना येते. पुढच्या महिन्याचा contract जास्त दिवस “धरून ठेवायचा” असतो, म्हणून त्याचा भाव साधारणपणे जास्त असतो. दोन्ही महिन्यांतला हा फरक म्हणजे spread. Calendar Spread trader रोज हा फरक पाहतो: तो नेहमीपेक्षा खूप जास्त किंवा खूप कमी झाला, तर पुन्हा “नेहमीच्या” पातळीवर येईल या अपेक्षेने trade घेतो.

✏️ दुरुस्ती (शब्दांचा गोंधळ टाळण्यासाठी): मूळ इंग्रजी लेखात “current month” आणि “near month” हे शब्द एकमेकांच्या जागी वापरले आहेत, त्यामुळे कोणता contract घ्यायचा याचा गोंधळ होतो. NSE च्या प्रचलित भाषेत near month म्हणजे चालू महिन्याचा (आधी expire होणारा) contract, आणि next / far month म्हणजे पुढच्या महिन्याचा. या लेखात सगळीकडे Spread = Next month भाव − Near month भाव असंच धरलं आहे.

🧮 Calendar Spread चा पाया: Cost of Carry Calculator

Futures चा सैद्धांतिक “योग्य भाव” (fair value) = Spot × (1 + व्याजदर × दिवस ÷ 365) − अपेक्षित dividend. काल्पनिक “ABC Ltd” चे आकडे बदलून पाहा.

Spot भाव (₹)

वार्षिक व्याजदर (%)

Near month expiry ला दिवस

Next month expiry ला दिवस

Near ते next expiry दरम्यान dividend (₹)

Near month fair value

Next month fair value

सैद्धांतिक spread (next − near)

व्याजदर हा उदाहरणासाठी आहे (बाजारात प्रत्यक्ष वापरला जाणारा दर repo पेक्षा थोडा जास्त असतो). Dividend जाहीर झाल्यास तो ज्या contract च्या काळात येतो, त्या contract चा fair value कमी होतो. हीच “classic” पद्धत: fair value काढून दोन्ही contracts मधली चुकीची किंमत (mispricing) शोधणं.

⚖️ Calendar Spread च्या दोन पद्धती: Classic आणि Statistical

📐 Classic (किंमतीवर आधारित)

दोन्ही contracts चा fair value काढा.
प्रत्यक्ष भाव fair value पासून किती दूर आहे ते पाहा.
स्वस्त contract घ्या, महाग विका.
अडचण: योग्य व्याजदर, dividend, खर्च यांचा अचूक अंदाज कठीण.

📊 Statistical (mean ± SD)

“भावात सगळी माहिती आधीच आहे” असं गृहीत धरा.
मागच्या 200 दिवसांचा spread काढा.
त्याची सरासरी (mean) आणि standard deviation (SD) काढा.
Spread mean ± 1 SD च्या बाहेर गेला तर trade; mean ला परत आला की exit.

➡️ Calendar Spread ची दुसरी पद्धत म्हणजे थेट pair trading चा विचार, फक्त इथे “जोडी” दोन वेगळ्या कंपन्यांची नाही, तर एकाच शेअरच्या दोन expiry ची आहे. Excel मध्ये =AVERAGE() आणि =STDEV() एवढ्या दोन formulas ने सुरुवात होते.

FREEBazaarBull ची मोफत Live Class

✔ शेअर बाजार अगदी सुरुवातीपासून, सोप्या मराठीत
✔ Candlestick, chart patterns आणि risk management
✔ थेट प्रश्नोत्तरं: तुमच्या शंका, तुमच्या भाषेत

WhatsApp वर मोफत नोंदणी करा⏳ जागा मर्यादित · नोंदणीचा मेसेज थेट आमच्या WhatsApp वर येतो · शैक्षणिक सत्र, कोणतीही tip नाही

FREEमोफत Demat + Trading खाते उघडा

✔ Zerodha सोबत 100% online, paperless प्रक्रिया
✔ Aadhaar, PAN आणि मोबाईल पुरेसे
✔ खाते उघडताना BazaarBull ची मदत, मराठीत

🚀 मोफत खाते उघडा 💬 खाते उघडताना अडचण? WhatsApp कराBazaarBull / डॉ. संतोष सूर्यवंशी हे Zerodha Broking Ltd चे Authorised Person आहेत (NSE AP नोंदणी क्र. AP2516002991). खाते उघडणं मोफत; AMC, brokerage आणि इतर शुल्क Zerodha च्या नियमांनुसार लागू. Authorised Person म्हणून आम्हाला brokerage चा काही भाग मिळू शकतो.

🧪 Calendar Spread Lab: Mean ± SD system चालवून पाहा

खाली एका काल्पनिक शेअरच्या 200 trading दिवसांचा spread (next − near) आहे. नियम: Spread वरच्या रेषेच्या वर गेला तर “Sell spread” (next month विका, near month घ्या), खालच्या रेषेच्या खाली गेला तर “Buy spread” (next month घ्या, near month विका). Spread पुन्हा mean ला आला की दोन्ही positions बंद.

Band ची रुंदी: mean ± × SD

Lot size (शेअर्स, काल्पनिक)

खर्च / trade (₹, चारही व्यवहार)

Stop-loss: band बाहेर आणखी (× SD)

Spread (next − near)MeanMean ± k×SD▼ Sell spread · ▲ Buy spread · ● exit

🔻 Sell spread trades

🔺 Buy spread trades

📋 सर्व trades ची यादी पाहा

Entry दिवस	प्रकार	Entry spread	Exit दिवस	Exit spread	Points

सर्व आकडे संगणकाने तयार केलेले काल्पनिक आहेत. महिन्याच्या शेवटी (expiry जवळ) spread मध्ये उड्या मुद्दाम दाखवल्या आहेत, कारण मूळ अभ्यासातही बहुतेक signals expiry जवळ आले. ⚠️ Mean आणि SD याच 200 दिवसांवरून काढले आहेत, म्हणजे “भविष्यातला data” वापरला आहे (look-ahead bias). खरा backtest करताना फक्त मागच्या दिवसांचा data वापरा.

🎮 Calendar Spread Game: Buy, Sell की थांबा?

Calendar Spread चा निर्णय सराव: mean आणि SD दिलेले आहेत. Near आणि next month चे भाव पाहा, spread काढा आणि निर्णय घ्या. (Band = mean ± 1 SD)

1/6गुण: 0

उत्तर निवडा.

🧠 लक्षात ठेवायची सोपी युक्ती: नेहमी next month च्या नजरेतून विचार करा. Sell spread = next month विका (आणि near घ्या). Buy spread = next month घ्या (आणि near विका).

📒 मूळ अभ्यासातलं Calendar Spread उदाहरण (SBI futures, 2017-18)

मूळ लेखकाने SBI च्या continuous futures चे 200 दिवसांचे closing भाव घेतले. Spread ची सरासरी 1.227 आणि SD 0.4935 आली. म्हणजे band: 0.7335 ते 1.7205. Spread 1.7205 च्या वर गेला तेव्हा 6 वेळा “Sell spread” signal आला:

Signal दिवस	Sell spread	Exit दिवस	Exit spread	Points
31-08-2017	2.45	01-09-2017	1.35	+1.10
28-09-2017	2.60	29-09-2017	1.15	+1.45
30-11-2017	2.35	01-12-2017	1.55	+0.80
28-12-2017	3.80	29-12-2017	1.45	+2.35
22-02-2018	2.50	23-02-2018*	1.30	+1.20
26-04-2018	1.85	27-04-2018	0.60	+1.25
एकूण (6 trades, सरासरी 1.36 points)				+8.15

✏️ दुरुस्ती: मूळ तक्त्यात चौथ्या trade ची तारीख “28-12-2012” अशी छापली आहे; ती 28-12-2017 हवी. पाचव्या trade ची exit तारीख “23-03-2018” दिली आहे, पण लेखातच “प्रत्येक trade दुसऱ्याच दिवशी बंद झाला” असं म्हटलं आहे, म्हणून ती बहुधा 23-02-2018 असावी (*). Band ची गणितं (1.227 ± 0.4935) बरोबर आहेत.

याउलट, याच Calendar Spread मध्ये spread 0.7335 च्या खाली गेल्यावर सुमारे 28 “Buy spread” signals आले, आणि त्यातले सगळे यशस्वी झाले नाहीत. म्हणजे एकाच शेअरमध्ये एका बाजूचे trades चालतात आणि दुसऱ्या बाजूचे नाहीत. प्रत्येक contract चा स्वतंत्र backtest का हवा, ते यातून कळतं.

हे जुने ऐतिहासिक आकडे फक्त पद्धत समजावण्यासाठी आहेत; यातून SBI किंवा कोणत्याही शेअरमधल्या trade ची शिफारस नाही. 2017 नंतर lot size, margin आणि expiry चे नियम बदलले आहेत.

⚠️

Calendar Spread “कमी risk” आहे, पण शून्य risk नाही

✏️ महत्त्वाची दुरुस्ती: मूळ लेख म्हणतो, “directional risk नाहीसा होतो, म्हणून leverage पूर्ण वापरा.” BazaarBull चं मत वेगळं आहे. Directional risk कमी होतो, नाहीसा होत नाही, आणि spread स्वतःच तुमच्या विरुद्ध आणखी पसरू शकतो. जास्त leverage मुळे छोटा प्रतिकूल बदलही मोठा तोटा बनतो. खालचे धोके नीट समजून घ्या.

📖

गोष्ट: कोल्हापूरचे आबा आणि गुळातला Calendar Spread

🫙 40 वर्षांचा अनुभव, एकच नियम

आबा कोल्हापूरच्या गूळ मार्केटमध्ये 40 वर्षं व्यापार करतायत. त्यांचं एक निरीक्षण: जानेवारीच्या आणि मार्चच्या डिलिव्हरीच्या सौद्यांमधला फरक साधारण ₹80-100 प्रति क्विंटल असतो. गोदाम भाडं आणि व्याज, बस्स. एका वर्षी अफवा पसरली की मार्चमध्ये गुळाचा तुटवडा येणार, आणि हा फरक एका दिवसात ₹220 झाला.

हाच होता आबांचा Calendar Spread. त्यांनी गुळाचा भाव वर जाईल की खाली, याचा अंदाज बांधला नाही. त्यांनी फक्त फरक पाहिला: महाग झालेला मार्चचा सौदा विकला आणि स्वस्त जानेवारीचा घेतला. आठवड्याभरात अफवा विरली, फरक ₹100 वर आला. नफा छोटा, पण नियमाने कमावलेला. आबांचा नातू आता हाच विचार futures मध्ये शिकतोय: “फरक नेहमीपेक्षा किती दूर गेलाय, आणि तो परत येण्याची शक्यता किती, हे आकड्यांनी मोज.”

काल्पनिक गोष्ट, संकल्पना समजावण्यासाठी. प्रत्यक्ष बाजारात फरक परत येईलच याची खात्री नसते.

✅

Calendar Spread सुरू करण्याआधीची Checklist

Calendar Spread मध्ये प्रत्यक्ष पैसे लावण्याआधी या 6 गोष्टी तपासा:

Futures, lot size आणि expiry चे नियम समजलेNear आणि next month मधला फरक, rollover, physical settlement.
दोन्ही contracts मध्ये पुरेशी liquidity आहेNext month मध्ये bid-ask फरक मोठा असेल तर नफा तिथेच संपतो.
चारही व्यवहारांचा खर्च मोजलाBrokerage, STT, exchange charges, GST, stamp duty; नफा 1-2 points असताना खर्च निर्णायक ठरतो.
प्रत्येक contract चा स्वतंत्र backtest केलाSell spread आणि buy spread चे निकाल वेगवेगळे तपासले.
Expiry दिवसाचं margin नियोजन केलंExpiry दिवशी calendar spread margin सवलत मिळत नाही.
Stop-loss ठरवलाSpread परत न येता आणखी पसरला तर कुठे बाहेर पडायचं?

0/6 तपासण्या पूर्ण

🧠

Quiz: Calendar Spread

0/4

🎯 Key Takeaway: Calendar Spread म्हणजे एकाच शेअरच्या दोन expiry मधल्या फरकावर केलेला trade. फरक mean ± SD च्या बाहेर गेला की संधी, mean ला परत आला की exit. Risk कमी असला तरी नफाही छोटा, म्हणून खर्च, liquidity, expiry दिवसाचं margin आणि leverage यावर कडक शिस्त हवी.हा लेख शैक्षणिक आहे; कोणत्याही शेअर, futures किंवा strategy ची शिफारस नाही. Lab आणि game मधले सर्व आकडे काल्पनिक आहेत.

💬 Spread Lab मध्ये band 1 SD ऐवजी 2 SD केल्यावर trades आणि नफ्यात काय फरक पडला? तुमचं निरीक्षण कमेंटमध्ये लिहा! 👇

FREEBazaarBull ची मोफत Live Class

✔ शेअर बाजार अगदी सुरुवातीपासून, सोप्या मराठीत
✔ Candlestick, chart patterns आणि risk management
✔ थेट प्रश्नोत्तरं: तुमच्या शंका, तुमच्या भाषेत

FREEमोफत Demat + Trading खाते उघडा

✔ Zerodha सोबत 100% online, paperless प्रक्रिया
✔ Aadhaar, PAN आणि मोबाईल पुरेसे
✔ खाते उघडताना BazaarBull ची मदत, मराठीत

BazaarBull YouTube चॅनेल Subscribe कराFutures, options आणि trading systems सोप्या मराठीत▶ Subscribe करा

📚

हेही वाचा: BazaarBull वर

⚙️ Trading System म्हणजे काय?Backtest Lab आणि expectancy 🎯 ITM, ATM, OTM OptionsCall आणि Put ची ओळख 📑 Futures TradingLot size, margin आणि expiry 🐂 BazaarBull मुख्यपृष्ठसर्व मराठी आर्थिक लेख आणि tools

📎

संदर्भ (References)

RBI hikes repo rate by 25 basis points to 5.50% · GKToday (7 ऑक्टोबर 2026)
SEBI tightens expiry-day margins for single-stock derivatives · Angel One News (फेब्रुवारी 2026)
SEBI’s new rules for index derivatives: what’s changing · Zerodha Z-Connect
Net losses of individual traders in F&O widened in FY25: Sebi study · Business Standard
NSE India · futures contract तपशील, lot size आणि expiry
SEBI · derivatives circulars

WhatsApp वर विचारा

डॉ. संतोष सूर्यवंशी

डॉ. संतोष सूर्यवंशी हे Bazaarbull Trading Academy चे संस्थापक आहेत. त्यांनी अर्थशास्त्रात Ph.D. केली आहे, SET परीक्षा उत्तीर्ण केली आहे आणि ते NISM व NCFM प्रमाणित आहेत. त्यांना सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून 5+ वर्षांचा आणि ट्रेडिंग व गुंतवणुकीचा 9+ वर्षांचा अनुभव आहे. शेअर मार्केट, Options, SIP आणि Personal Finance हे विषय ते सोप्या मराठीत शिकवतात. “अर्थसाक्षर महाराष्ट्र” हे त्यांचं ध्येय आहे.

Zerodha Broking Ltd.: SEBI Reg. No.: INZ000031633 | AP Name: SANTOSH DASHARATH SURYAWANSHI | NSE AP reg. no.: AP2516002991

👉 आजच तुमचे Demat Account उघडा आणि SIP गुंतवणुकीची सुरुवात करा

Angel One किंवा Zerodha पैकी कोणतेही एक अकाउंट उघडा. SIP साठी FundzBazar लिंक वापरा.

स्टेप १ · Demat Account

Angel One

Demat व Trading अकाउंट ऑनलाइन, मोफत उघडा. Referral Code: SLEQ

अकाउंट उघडा →

स्टेप १ · Demat Account

Zerodha

भारतातील सर्वात मोठा broker – Demat व Trading अकाउंट ऑनलाइन उघडा.

अकाउंट उघडा →

स्टेप २ · Mutual Fund SIP

FundzBazar

म्युच्युअल फंड SIP सुरू करण्यासाठी – योग्य फंड निवडीसाठी मार्गदर्शनासह.

SIP सुरू करा →

Dr. Santosh Suryawanshi · AMFI Registered Mutual Fund Distributor (ARN: 157995) · या referral लिंक आहेत. गुंतवणूक बाजारातील जोखमीच्या अधीन आहे.