Social Stock Exchange (SSE): शेअर बाजारातून समाजसेवा!

Social Stock Exchange (SSE): शेअर बाजारातून समाजसेवा!
Social Stock Exchange: Mind Map (एका नजरेत)
Social Stock Exchange म्हणजे नेमकं काय?
Social Stock Exchange वर कोण पैसे उभारू शकतं?
| प्रकार | NPO (ना-नफा संस्था) | FPE (नफा कमावणारा सामाजिक उद्योग) |
|---|---|---|
| उदाहरण | Trust, Society, Section 8 कंपनी | सामाजिक उद्देश असलेली कंपनी |
| नोंदणी | आधी SSE वर नोंदणी आवश्यक | थेट listing करू शकते |
| पैसे उभारण्याचं साधन | मुख्यतः ZCZP, Social Impact Fund, देणग्या | Equity (Main board, SME, Innovators Growth Platform), debt, AIF |
| दात्याला परतावा | फक्त सामाजिक परिणाम | व्यावसायिक परतावा शक्य, पण सामाजिक परिणाम प्राधान्य |
पात्रतेच्या 3 अटी (सर्वांसाठी)
- सामाजिक काम: SEBI ने ठरवलेल्या क्षेत्रांपैकी किमान एकात काम. उदा. भूक आणि कुपोषण निर्मूलन, शिक्षण आणि रोजगारक्षमता, महिला सक्षमीकरण, आरोग्य आणि स्वच्छता, पर्यावरण, आर्थिक समावेशन. [2]
- लक्ष्य लोकसंख्या: वंचित किंवा विकासात मागे राहिलेले लोक किंवा भाग. [2]
- दोन-तृतीयांश (≈67%) कसोटी: मागील 3 वर्षांच्या सरासरी revenue किंवा खर्चाचा सुमारे 2/3 भाग, किंवा लाभार्थ्यांपैकी सुमारे 2/3, लक्ष्य लोकसंख्येसाठी असावा. [2]
🧮 Social Stock Exchange पात्रता तपासा (NPO साठी)
ZCZP: व्याजही नाही, मुद्दलही नाही!
- Demat मध्ये: ZCZP तुमच्या demat खात्यात येतं, पण त्याची किंमत शून्य दाखवली जाते. [1]
- विक्री नाही: Secondary market मध्ये trading होत नाही; 1 एप्रिल 2024 पासून मुदत संपेपर्यंत transfer ही करता येत नाही. [5]
- 80G सवलत: CBDT नुसार ZCZP मधली गुंतवणूक कलम 80G अंतर्गत देणगी मानली जाते (अटींच्या अधीन). अर्जात दिलेली माहिती वापरून NPO देणगीदाराची नोंद करते. [5]
- मुदत संपणे: मुदत संपल्यावर किंवा उद्दिष्ट पूर्ण होऊन NPO ने प्रमाणपत्र दिल्यावर instrument बंद होतं. [3]
🧮 Social Stock Exchange दान आणि 80G कर-बचत Calculator
Social Stock Exchange वरची इतर साधनं
| साधन | कोणासाठी | मुख्य मुद्दे |
|---|---|---|
| ZCZP | NPO | व्याज नाही, मुद्दल नाही; किमान अर्ज ₹1,000 |
| Social Impact Fund | NPO/FPE मध्ये गुंतवणूक | Category I AIF; किमान corpus ₹5 कोटी (सामान्य AIF ₹20 कोटी); फक्त SSE संस्थांमध्ये गुंतवणाऱ्या fund साठी व्यक्तीला किमान ₹2 लाख [3] |
| Development Impact Bond | Proven प्रकल्प | ठरलेले परिणाम साध्य झाले तरच पैसे; खाली animation पाहा [4] |
| Equity / Debt | FPE | Main board, SME platform, Innovators Growth Platform [2] |
| Mutual fund मार्गे दान | दाते | उदा. परताव्याचा भाग धर्मादाय संस्थेला देणाऱ्या योजना; SSE साठी हा मार्ग अजून विकसित होतोय [4] |
Development Impact Bond: “परिणाम दिसला तरच पैसे” (Animation)
Social Stock Exchange चा प्रवास (Timeline)
- 2003ब्राझील मध्ये जगातलं पहिलं SSE. [1]
- 2022SEBI ची चौकट (framework) आणि सप्टेंबर 2022 चे circular. पुढे NSE आणि BSE दोघांनाही SSE विभागासाठी मंजुरी. [1][6]
- डिसें. 2023पहिली listing: SGBS Unnati Foundation, ₹1.8 कोटी (NSE). Issue size ₹1 कोटी वरून ₹50 लाख, किमान अर्ज ₹2 लाख वरून ₹10,000. [8][5]
- मार्च 2024NSE वर 5 listings, एकूण सुमारे ₹8 कोटी. [8]
- एप्रिल 2024CBDT: ZCZP ला 80G सवलत; NSE e-IPO platform वर ZCZP bidding. [5]
- मार्च 2025SEBI ने किमान अर्ज ₹10,000 वरून ₹1,000 केला. [6]
- मे 2026MCA: कंपन्या CSR खर्चाच्या कमाल 10% ZCZP मध्ये वापरू शकतात. सुमारे 176 NPO नोंदणीकृत. [9][7]
- ऑक्टो. 2026NSDC चं पहिलं ZCZP issue, ₹4 कोटी (NABARD कडून). [10]
Social Stock Exchange वर दान कसं करायचं? 5 पायऱ्या
- Demat आणि broker: तुमच्या नेहमीच्या broker आणि demat खात्याचाच वापर होतो. [1]
- Issue शोधा: NSE/BSE च्या SSE विभागात खुले ZCZP issues पाहा.
- Offer document वाचा: संस्थेचं ध्येय, प्रकल्प, governance, आर्थिक स्थिती आणि जोखीम तपासा. [3]
- Impact report पाहा: NPO चा Annual Impact Report (Social Impact Assessor ने तपासलेला) वाचा. [1]
Social Stock Exchange समोरची आव्हानं
- परिणाम मोजणं कठीण: किती लोकांपर्यंत पोहोचलो (output) सांगणं सोपं, पण वर्तनात बदल झाला का (outcome) हे मोजणं कठीण. [1]
- Compliance चा खर्च: लहान NGO साठी नोंदणी, दरवर्षीचं नूतनीकरण आणि disclosures जड वाटू शकतात. [2]
- कमी listings: सुमारे 176 नोंदणीकृत NPO पैकी फक्त 11 नी ZCZP listing केलं (मे 2026). [7]
- जागरूकता कमी: बहुतेक गुंतवणूकदारांना हा पर्याय माहीतच नाही. [1]
हेही वाचा: BazaarBull वर
संदर्भ (References)
- Social Stock Exchanges – An Introduction · Zerodha Varsity
- Who can raise funds on SSE? · Zerodha Varsity
- Modes of raising funds (Part 1): ZCZP and other instruments · Zerodha Varsity
- Modes of raising funds (Part 2) · Zerodha Varsity
- Amendments to Social Stock Exchange Framework: Recent Developments · Pacta
- SEBI lowers minimum investment for ZCZP instruments to ₹1,000 · Angel One, Mar 2025
- The Social Stock Exchange Isn’t a Marketplace Yet. It’s a Test. · NuSocia, Jul 2026
- NSE’s social exchange listings swell to 5 · Business Standard, Mar 2024
- NSE welcomes MCA move allowing up to 10% CSR spending through SSE · ANI, May 2026
- NSDC raises Rs 4 crore via zero coupon bonds · UNI, Oct 2026

डॉ. संतोष सूर्यवंशी हे Bazaarbull Trading Academy चे संस्थापक आहेत. त्यांनी अर्थशास्त्रात Ph.D. केली आहे, SET परीक्षा उत्तीर्ण केली आहे आणि ते NISM व NCFM प्रमाणित आहेत. त्यांना सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून 5+ वर्षांचा आणि ट्रेडिंग व गुंतवणुकीचा 9+ वर्षांचा अनुभव आहे. शेअर मार्केट, Options, SIP आणि Personal Finance हे विषय ते सोप्या मराठीत शिकवतात. “अर्थसाक्षर महाराष्ट्र” हे त्यांचं ध्येय आहे.
Zerodha Broking Ltd.: SEBI Reg. No.: INZ000031633 | AP Name: SANTOSH DASHARATH SURYAWANSHI | NSE AP reg. no.: AP2516002991